Jakie są obowiązki pracodawcy wobec pracownika w razie powodzi?

Zgodnie z art. 80 Kodeksu pracy wynagrodzenie przysługuje jedynie za pracę wykonaną, a w przypadku jej niewykonywania – tylko wtedy, gdy przepisy to przewidują.

Niestety, nie ma przepisów, które nakazywałyby wypłatę wynagrodzenia za czas nieobecności w pracy spowodowany powodzią. Taka nieobecność jest więc usprawiedliwiona, ale niepłatna. Pracodawca ma prawo żądać od pracownika dowodu przyczyny nieobecności, np. zaświadczenia o powodzi czy blokadzie komunikacyjnej, wydanego przez urząd gminy lub sztab zarządzania kryzysowego. Brak prawa do wynagrodzenia w przypadku powodzi nie oznacza jednak, że nieobecność pracownika musi być całkowicie bezpłatna – istnieją inne możliwości, które pracodawca może wziąć pod uwagę.

Pierwszą możliwością dla pracownika w przypadku powodzi jest wzięcie urlopu wypoczynkowego w trybie na żądanie. Przysługuje on w wymiarze 4 dni w roku kalendarzowym (art. 167² Kodeksu pracy). To część urlopu wypoczynkowego, która jest w pełni płatna. Pracownik może złożyć wniosek o urlop na żądanie w dowolny sposób, nawet telefonicznie czy SMS-em. Wniosek powinien wpłynąć do firmy przed godziną rozpoczęcia pracy, jednak w praktyce pracodawca raczej nie odmówi jego udzielenia, nawet jeśli pracownik złoży go w ciągu dnia w obliczu sytuacji nadzwyczajnej, jaką jest powódź. Oczywiście pracownik może również skorzystać z klasycznego urlopu wypoczynkowego, ale to wymaga już zgody pracodawcy.

Inną opcją jest urlop z powodu działania siły wyższej. Zgodnie z art. 148¹ § 1 Kodeksu pracy, pracownikowi przysługuje w ciągu roku 2 dni lub 16 godzin zwolnienia od pracy z powodu działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych, takich jak choroba lub wypadek, które wymagają natychmiastowej obecności. Siła wyższa to zdarzenia zewnętrzne, których nie można przewidzieć ani im zapobiec, np. powodzie, huragany czy pożary lasów. Sąd Apelacyjny w Lublinie (wyrok z 19 listopada 2019 r., sygn. akt III APa 15/19) podkreśla, że również katastrofalne zjawiska wywołane działaniem sił natury, takie jak powodzie, uznaje się za przejaw siły wyższej.

Kodeks pracy jednak wiąże to pojęcie z pilnymi sprawami rodzinnymi, które wymagają natychmiastowej obecności pracownika. W sytuacji powodzi, gdy pracownik ratuje swój dom, dobytek lub członków rodziny, takie zwolnienie jest uzasadnione. Należy jednak pamiętać, że brak możliwości dojazdu do pracy z powodu zalanej drogi nie jest wystarczającą podstawą do skorzystania z tego uprawnienia. Urlop z powodu siły wyższej jest płatny, ale tylko w wysokości połowy wynagrodzenia.

W związku z powodzią pracownik może być niezdolny do świadczenia pracy, co stanowi podstawę usprawiedliwienia jego nieobecności. Przepisy nie przewidują jednak tzw. urlopu powodziowego. Za usprawiedliwioną nieobecność z powodu powodzi, pracownikowi przysługuje wynagrodzenie oparte na minimalnym wynagrodzeniu przez maksymalnie 10 dni roboczych.

Nie ma obowiązku, aby ten okres wynosił 10 dni z rzędu – można go podzielić na krótsze okresy, pod warunkiem, że łączna nieobecność nie przekroczy 10 dni, a każdy dzień nieobecności pozostaje w związku z powodzią.

Powódź może spowodować zamknięcie wielu żłobków, przedszkoli, szkół czy klubów dziecięcych. Nieprzewidziane zamknięcie placówki (gdy informacja o tym dotarła do rodzica na mniej niż 7 dni przed zamknięciem) daje pracownikowi prawo do zasiłku opiekuńczego. Świadczenie to przysługuje na dziecko, które nie ukończyło 8 lat, a rodzic musi sam zająć się dzieckiem, gdy nie ma innego członka rodziny mogącego zapewnić opiekę. Warunkiem jest także niewyczerpanie limitu 60 dni zasiłku w danym roku kalendarzowym.

Zasiłek opiekuńczy wypłacany jest w wysokości 80% podstawy wymiaru. Mogą się o niego ubiegać nie tylko pracownicy, ale każda osoba podlegająca ubezpieczeniu chorobowemu, także dobrowolnie – np. zleceniobiorcy czy przedsiębiorcy. Aby uzyskać ten zasiłek, należy złożyć u płatnika (w zakładzie pracy lub w ZUS) odpowiednie dokumenty: oświadczenie o nieprzewidzianym zamknięciu placówki na druku ZAS-36 oraz wniosek na druku Z-15a.

Jeśli powódź spowodowała zamknięcie zakładu pracy, a pracownik jest zdolny do wykonywania swoich obowiązków, pracodawca ma obowiązek wypłacić wynagrodzenie za czas przestoju. Zgodnie z art. 81 § 1 Kodeksu pracy, wynagrodzenie to przysługuje w stawce wynikającej z osobistego zaszeregowania pracownika (stawka godzinowa lub miesięczna). Jeśli jednak taki składnik nie został wyodrębniony, pracownikowi należy się 60% wynagrodzenia. Ważne jest, aby wynagrodzenie za przestój nie było niższe niż minimalne wynagrodzenie za pracę.