Świadczenia z ZFŚS – czy kryterium socjalne zawsze ma zastosowanie?

Zakres świadczeń, które można sfinansować ze środków ZFŚS określa art. 2 pkt 1 ustawy o ZFŚS, z którego wynika, że działalność socjalna to:

• usługi świadczone przez pracodawców na rzecz różnych form wypoczynku, działalności kulturalno-oświatowej, sportowo-rekreacyjnej, opieki nad dziećmi w żłobkach, klubach dziecięcych, sprawowanej przez dziennego opiekuna lub nianię, w przedszkolach oraz innych formach wychowania przedszkolnego;

• udzielanie pomocy materialnej – rzeczowej lub finansowej, a także zwrotnej lub bezzwrotnej pomocy na cele mieszkaniowe na warunkach określonych umową

Natomiast osoby uprawnione do korzystania z ZFŚS to pracownicy i ich rodziny, emeryci i renciści – byli pracownicy i ich rodziny oraz inne osoby, którym pracodawca przyznał w regulaminie prawo korzystania ze świadczeń socjalnych finansowanych z funduszu (art. 2 pkt 5 ustawy o ZFŚS).

Jak się podkreśla w orzecznictwie, środki ZFŚS pracodawca może przeznaczyć na dofinansowanie zakładowych ośrodków wczasowych i kolonijnych, domów wypoczynkowych, sanatoriów, ogrodów działkowych, obiektów sportowo rekreacyjnych, żłobków, klubów dziecięcych i przedszkoli oraz obiektów służących działalności kulturalnej. A zatem wyklucza to finansowanie z funduszu socjalnego takich świadczeń socjalno-bytowych, których pracodawca udziela pracownikom w związku z ich zatrudnieniem i przede wszystkim w celu zaspokojenia swoich interesów, np. zakwaterowanie w hotelach pracowniczych, dowóz do pracy, wyżywienie, stypendia szkoleniowe (zob. wyrok Sądu Okręgowego w Zielonej Górze z 4 kwietnia 2019 r., sygn. akt IV U 216/19).

W art. 8 ust. 1 ustawy o ZFŚS sformułowano zasadę, zgodnie z którą przyznawanie ulgowych usług i świadczeń oraz wysokość dopłat z ZFŚS uzależnia się od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z ZFŚS. Z art. 8 ust. 2 ustawy o ZFŚS wynika zaś, że zasady i warunki korzystania z usług i świadczeń finansowanych z ZFŚS oraz zasady przeznaczania środków ZFŚS na poszczególne cele i rodzaje działalności socjalnej określa pracodawca w regulaminie, natomiast pracodawca, u którego nie działa zakładowa organizacja związkowa, uzgadnia regulamin z pracownikiem wybranym przez załogę do reprezentowania jej interesów.

Jak wynika z orzecznictwa, ustawa o ZFŚS nie nakazuje pracodawcy formułowania określonych kryteriów, nie formułuje też procedury dysponowania środkami funduszu, pozostawiając te kwestie dobrowolnej decyzji pracodawcy. Stawia jedynie wymóg uzależniania świadczeń z funduszu od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej oraz wymóg określenia zasad i warunków korzystania ze środków funduszu. Ustawa o ZFŚS wyklucza tworzenie zasad podziału funduszu w sprzeczności z jej art. 8 ust. 1 – jest to przepis bezwzględnie obowiązujący. Z funduszu można finansować tylko te rodzaje działalności socjalnej, które są objęte ustawową definicją pojęcia działalność socjalna, zawartą w art. 2 pkt 1 ustawy o ZFŚS (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 6 lipca 2021 r., sygn. akt III AUa 924/19).

Jeżeli chodzi o regulamin ZFŚS, to pracodawca ma swobodę w ustalaniu regulacji tego dokumentu. Jednak, zdaniem sądów, swoboda regulacji w regulaminie ZFŚS zasad przyznawania indywidualnych świadczeń jest ograniczona wspomnianą wyżej ogólną zasadą, że przyznawanie tych świadczeń ma być uzależnione od sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby uprawnionej do korzystania z funduszu. Tym samym regulamin powinien respektować i doprecyzować zawartą w art. 8 ust. 1 ustawy o ZFŚS zasadę podziału świadczeń z ZFŚS na rzecz pracowników, w oparciu o analizę ich sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej. O spełnieniu kryterium socjalnego nie może być mowy bez indywidualnej analizy sytuacji każdej osoby uprawnionej do skorzystania z ZFŚS.

Jak się wskazuje takim „dobrym” kryterium jest dochód na członka rodziny. Przyjęcie dochodu na członka rodziny jest, zdaniem orzecznictwa, usprawiedliwionym kryterium oceny sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby ubiegającej się o przyznanie ulgowych usług i świadczeń oraz wysokości dopłat z funduszu świadczeń socjalnych, bo jest to obiektywnie czytelny i miarodajny sposób oceny zasadności ubiegania się o świadczenia z tego funduszu (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 3 listopada 2022 r., sygn. akt III AUa 378/21).

Podkreśla się, że realizacji kryterium socjalnego nie da się wykazywać za pomocą zeznań świadków bez odpowiednich dowodów z dokumentów, np. oświadczenia pracowników o liczbie osób na utrzymaniu i dochodzie na członka rodziny. W szczególności spełnienia tego kryterium nie da się dowieść w ten sposób, gdy dostępna dokumentacja wyraźnie wskazuje, że jedyne kryterium brane pod uwagę stanowiło wynagrodzenie pracownika brutto.

W orzecznictwie podkreśla się wyraźnie, że wynagrodzenie pracownika nie jest wystarczające do spełnienia kryterium socjalnego. Nawet identycznie wynagrodzenia wszystkich pracowników, nie mogą automatycznie oznaczać identycznej sytuacji życiowej, materialnej i rodzinnej. Wśród pracowników każdego pracodawcy, a zwłaszcza większego, znajdą się tacy pracownicy, którzy nie mają nikogo na swym utrzymaniu, tacy którzy mają na swym utrzymaniu dzieci i to w różnej liczbie, jak też ci którzy posiadają małżonka pracującego lub też bezrobotnego. Przyjęcie zależności, że im niższe wynagrodzenie, tym wyższe świadczenie z ZFŚS, bez analizy dochodu na członka rodziny, oznacza brak spełnienia kryterium socjalnego. Oczywiste jest przecież, że sytuacja finansowa bezdzietnej osoby mającej niskie wynagrodzenie, lecz posiadającej małżonka otrzymującego wysokie dochody, okaże się korzystniejsza, aniżeli przykładowo sytuacja osoby, której małżonek otrzymuje podobnie niskie wynagrodzenia i do tego posiadającej na swym utrzymaniu małoletnie dzieci (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 4 kwietnia 2017 r., sygn. akt III AUa 934/16).

Inny sąd uznał też, że nie każde świadczenie finansowane z funduszu jest przychodem pracownika, gdyż w pojęciu działalności socjalnej mieszczą się również takie formy, które nie kreują przysporzenia majątkowego po stronie pracownika, nadającego się do obciążenia daniną publiczną. Dotyczy to imprez sportowych, kulturalnych, wycieczek, organizowania różnych innych form rekreacji masowej. Wydatkowanie przez pracodawcę środków na te formy działalności socjalnej może następować według kryteriów objętych swobodą ich stanowienia (wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 17 października 2017 r., sygn. akt III AUa 1406/16).