Wielkimi krokami zbliża się ostateczny termin wypłaty trzynastek dla pracowników jednostek sfery budżetowej. Jak co roku, temat ten budzi wiele pytań i wątpliwości. Jak interpretować pojęcie „przepracowania” wymaganego okresu? Czy pracownik, który „podpadł” pracodawcy otrzyma świadczenie? Jakie składniki wliczać do podstawy wymiaru trzynastki oraz… na jakich zasadach uwzględniać dodatkowe wynagrodzenie roczne w podstawie wymiaru zasiłków - o tym wszystkim przeczytacie Państwo w poniższym tekście!
Dodatkowe wynagrodzenie roczne kojarzy się głównie z przywilejem pracowników jednostek sfery budżetowej. Warto jednak pamiętać, że również pracodawcy prywatni mogą wypłacać trzynastkę. Zasady przyznawania i wypłaty trzynastek określa:
» ustawa z 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej - dla pracowników ze sfery budżetowej,
» przepisy wewnętrzne (pracodawcy mogą powoływać się w nich na przepisy wspomnianej ustawy) - dla pracowników zatrudnionych u pracodawców prywatnych.
Ze względu na to, że pracodawcy prywatni - o ile zdecydują się na wypłatę trzynastki - mogą w dowolny sposób regulować zasady jej przyznawania i wypłaty (nie mogą być one jednak mniej korzystne dla pracowników niż przepisy powszechnie obowiązujące), w poniższym tekście skupimy się na pracownikach jednostek sfery budżetowej.
I. Termin wypłaty
Pracodawcy z jednostek sfery budżetowej mają obowiązek wypłacić pracownikom trzynastkę najpóźniej do końca 3. miesiąca następującego po roku, za który przysługuje to wynagrodzenie. Zatem ostatecznym terminem wypłaty dodatkowego wynagrodzenia rocznego za 2008 r. jest 31 marca 2009 r.
| Ważne! Likwidacja zakładu pracy - trzynastkę wypłaca się w ostatnim dniu zatrudnienia W razie likwidacji zakładu pracy trzynastkę należy wypłacić pracownikom w dniu rozwiązania stosunku pracy. Pracodawca może wypłacić trzynastkę wcześniej również w przypadku, gdy stosunek pracy z pracownikiem, który ma prawo do tego wynagrodzenia zostaje rozwiązany np. w związku z przejściem na emeryturę - wówczas świadczenie to wypłaca się w dniu rozwiązania stosunku pracy. Jeśli pracodawca tego nie zrobi - ostatecznym terminem wypłaty będzie 31 marca następnego roku. |
II. Ustalanie prawa do trzynastki
Co do zasady, dodatkowe wynagrodzenie roczne (tzw. trzynastka) przysługuje w pełnej wysokości pracownikowi, który przepracował u danego pracodawcy cały rok kalendarzowy (pozostawał w zatrudnieniu od 1. do ostatniego dnia roboczego w danym roku). Natomiast prawo do dodatkowego wynagrodzenia rocznego w wysokości proporcjonalnej do okresu przepracowanego - posiada pracownik, który przepracował u pracodawcy co najmniej 6 miesięcy w danym roku kalendarzowym.
Od powyższych zasad istnieją jednak wyjątki przewidziane w ustawie - powodują one, że pracownik - mimo nieprzepracowania wymaganego okresu - nabywa prawo do dodatkowego wynagrodzenia rocznego. Zgodnie z nimi przepracowanie co najmniej 6 miesięcy warunkujących nabycie prawa do trzynastki nie jest wymagane w przypadkach:
a) nawiązania stosunku pracy w trakcie roku kalendarzowego z nauczycielem i nauczycielem akademickim zgodnie z organizacją pracy szkoły (szkoły wyższej);
Dotyczy to nie tylko nauczycieli placówek feryjnych, ale również nieferyjnych (np. przedszkoli). Zgodnie z ustawą o systemie oświaty, rok szkolny we wszystkich szkołach i placówkach trwa od 1 września do 31 sierpnia następnego roku kalendarzowego. Jeśli zatem stosunek pracy z nauczycielem nawiązano na czas określony na dany rok szkolny - nauczyciel ma prawo do trzynastki w wysokości proporcjonalnej do przepracowanego okresu.| Dyrektor szkoły podstawowej zatrudnił nauczyciela języka polskiego na czas określony na rok szkolny 2007/2008. Nauczyciel z tego tytułu ma prawo do trzynastki zarówno za 4 miesiące pracy w 2007 r. (od września do grudnia), jaki za 8 miesięcy pracy w 2008 r. (od stycznia do sierpnia). |
b) zatrudnienia pracownika do pracy sezonowej, jeżeli umowa o pracę została zawarta na sezon trwający nie krócej niż 3 miesiące;
| Z pracownikiem obsługi szkoły zawarto umowę o pracę na sezon grzewczy trwający od 1 października 2008 r. do 30 kwietnia 2009 r. Pracownik nabywa prawo do trzynastki w wymiarze proporcjonalnym za 2008 r. i 2009 r. - umowa o pracę obejmuje bowiem sezon trwający nie krócej niż 3 miesiące (7 miesięcy). |
c) powołania pracownika do czynnej służby wojskowej albo skierowania do odbycia służby zastępczej;
d) rozwiązania stosunku pracy w związku z:
» przejściem na emeryturę, rentę szkoleniową albo rentę z tytułu niezdolności do pracy lub świadczenie rehabilitacyjne,
» przeniesieniem służbowym, powołaniem lub wyborem,
» likwidacją pracodawcy albo zmniejszeniem zatrudnienia z przyczyn dotyczących pracodawcy,
» likwidacją jednostki organizacyjnej pracodawcy lub jej reorganizacją;
e) podjęcia zatrudnienia:
» w wyniku przeniesienia służbowego,
» na podstawie powołania lub wyboru,
» w związku z likwidacją poprzedniego pracodawcy albo ze zmniejszeniem zatrudnienia z przyczyn dotyczących tego pracodawcy,
» w związku z likwidacją jednostki organizacyjnej poprzedniego pracodawcy lub jej reorganizacją,
» po zwolnieniu z czynnej służby wojskowej albo po odbyciu służby zastępczej;
f) korzystania:
» z urlopu wychowawczego,
» z urlopu dla poratowania zdrowia,
» przez nauczyciela lub nauczyciela akademickiego z urlopu do celów naukowych, artystycznych lub kształcenia zawodowego;
g) wygaśnięcia stosunku pracy w związku ze śmiercią pracownika.
III. Trzynastka po przepracowaniu co najmniej 6 miesięcy - jak to rozumieć?
Przepisy uzależniają prawo pracownika do trzynastki od przepracowania określonego okresu - nie precyzują jednak jak rozumieć pojęcie „przepracowania.” Z tego powodu pojawiły się wątpliwości, czy dodatkowe wynagrodzenie roczne należy się po efektywnym przepracowaniu danego okresu (wyłączając dni usprawiedliwionej nieobecności w pracy jak np. absencja chorobowa, urlop macierzyński) czy też istotny jest sam fakt pozostawania w zatrudnieniu. Również orzecznictwo sądowe nie jest w tej kwestii jednoznaczne:
a) prawo do „trzynastki” zależy od czasu efektywnie przepracowanego
| Zdaniem SN: Czas przepracowany to czas efektywnej pracy Warunkiem nabycia prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego w pełnej wysokości na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej jest efektywne przepracowanie u danego pracodawcy pełnego roku kalendarzowego. (Uchwała Sądu Najwyższego z 25 lipca 2003 r. III PZP 7/03, OSNP 2004/2/26). |
Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały stanął na stanowisku, że katalog przerw w świadczeniu pracy w czasie trwania stosunku pracy, które w zakresie nabycia prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego równoważą okresy przepracowane, jest zamknięty. Oznacza to, że jedynie przerwy w świadczeniu pracy tj.: urlop wychowawczy, urlop dla poratowania zdrowia lub urlop dla celów naukowych, artystycznych lub zawodowych udzielany nauczycielowi lub nauczycielowi akademickiemu powodują, że pracownik mimo nieprzepracowania 6-miesięcznego okresu w danym roku nabywa prawo do trzynastki za ten rok w wymiarze proporcjonalnym. Tym samym Sąd Najwyższy wykluczył możliwość zaliczenia do tego katalogu innych okresów usprawiedliwionej nieobecności w pracy, jak np. niezdolność do pracy spowodowana chorobą, pobieranie świadczenia rehabilitacyjnego czy przebywanie na urlopie macierzyńskim.
| Zdaniem SN: Zwolnienie od pracy na czas pełnienia funkcji w zarządzie organizacji związkowej - nie wyklucza prawa do trzynastki Nauczyciel, zwolniony od pracy na okres kadencji w zarządzie zakładowej organizacji związkowej z prawem do wynagrodzenia w trybie przepisów art. 31 ust. 2 ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych i rozporządzenia Rady Ministrów z 11 czerwca 1996 r. w sprawie trybu udzielania urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy pracownikom pełniącym z wyboru funkcje w związkach zawodowych oraz zakresu uprawnień przysługujących pracownikom w czasie urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy zachowuje u pracodawcy prawo do wypłaty dodatkowego wynagrodzenia rocznego na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek strefy budżetowej. (Uchwała Sądu Najwyższego z 13 grudnia 2005 r. II PZP 9/05, OSNP 2006/7-8/109). |
Wbrew temu, co mogłoby się wydawać ta uchwała SN nie jest sprzeczna z uchwałą z 25 lipca 2003 r. - stan faktyczny w obu przypadkach jest zupełnie różny. Nie sposób bowiem traktować na równi nieświadczenia pracy z powodu choroby i ustawowego zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy na okres kadencji w zarządzie zakładowej organizacji związkowej z zachowaniem prawa do wynagrodzenia.
b) trzynastka za cały okres pozostawania w stosunku pracy
Drugie stanowisko, podzielane m.in. przez Departament Prawny Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, jest takie, że do okresów pracy uwzględnianych przy ustalaniu prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego należy zaliczyć wszystkie okresy pozostawania w stosunku pracy (nawet jeśli praca nie była faktycznie świadczona). Zatem do takich okresów można zaliczyć np. okres przebywania na zwolnieniu lekarskim, urlopie macierzyńskim lub okres pobierania świadczenia rehabilitacyjnego.
Biorąc pod uwagę obecne brzmienie przepisów nie sposób jednoznacznie rozstrzygnąć, która z powyższych interpretacji jest bezwzględnie poprawna. W praktyce o tym, czy dana nieobecność pracownika w pracy będzie miała wpływ na prawo do trzynastki decyduje pracodawca. Z nieoficjalnych informacji wiemy, że w większości urzędów okresy niezdolności do pracy z powodu choroby, pobierania świadczenia rehabilitacyjnego oraz przebywania na urlopie macierzyńskim nie mają wpływu na prawo pracownika do dodatkowego wynagrodzenia rocznego.
IV. Gdy pracownik „podpadnie” pracodawcy - nie otrzyma wynagrodzenia wcale
Ustalając Prawo pracownika do trzynastki należy pamiętać, że przepisy przewidują sytuacje, w których pracownik - mimo przepracowania wymaganego okresu - nie nabywa prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego. Ma to miejsce w razie:
» nieobecności pracownika z przyczyn nieusprawiedliwionych dłużej niż 2 dni,
» stawienia się do pracy lub przebywania w pracy w stanie nietrzeźwości,
» otrzymania przez pracownika kary dyscyplinarnej wydalenia z pracy lub ze służby,
» rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika.
| Ważne! Zdarzenie musiało mieć miejsce w roku, za który ustalane jest prawo do trzynastki! Biorąc pod uwagę powyższe sytuacje, w których pracownik nie ma prawa do trzynastki (pomimo przepracowania wymaganego okresu), należy pamiętać, że liczy się rok kalendarzowy, za który ustalane jest prawo do świadczenia. Jeśli przykładowo pracownik był nieobecny w pracy z przyczyn nieusprawiedliwionych w grudniu 2007 r., to pracodawca nie może odmówić mu prawa do trzynastki za 2008 r. - jeśli pracownik spełnia pozostałe warunki do nabycia prawa do świadczenia. |
V. Dodatkowe wynagrodzenie roczne oblicza się jak ekwiwalent
Dodatkowe wynagrodzenie roczne ustala się w wysokości 8,5% sumy wynagrodzenia za pracę osiągniętego przez pracownika w roku, za który przysługuje trzynastka. Przy obliczaniu podstawy wymiaru trzynastki stosuje się zasady obowiązujące przy obliczaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy. Zatem w podstawie wymiaru trzynastki uwzględnia się wszystkie świadczenia ze stosunku pracy wypłacone pracownikowi w danym roku z wyłączeniem:
» jednorazowych lub nieperiodycznych wypłat za spełnienie określonego zadania bądź za określone osiągnięcie,
» wynagrodzenia za czas gotowości do pracy oraz za czas nie zawinionego przez pracownika przestoju,
» gratyfikacji (nagród) jubileuszowych,
» wynagrodzenia za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy (innej niż urlop wypoczynkowy),
» ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy,
» dodatkowego wynagrodzenia radcy prawnego z tytułu zastępstwa sądowego,
» wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną,
» nagród z zakładowego funduszu nagród, dodatkowego wynagrodzenia rocznego, należności przysługujących z tytułu udziału w zysku lub w nadwyżce bilansowej,
» odpraw emerytalnych lub rentowych albo innych odpraw pieniężnych,
» wynagrodzenia i odszkodowania przysługującego w razie rozwiązania stosunku pracy
| Ważne! Wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy wchodzi do podstawy trzynastki Obliczając wysokość trzynastki należy pamiętać, że w podstawie wymiaru tego świadczenia uwzględnia się (w przeciwieństwie do podstawy wymiaru ekwiwalentu urlopowego): » wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy oraz » wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy przysługujące pracownikowi, który podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy. |
W przypadku ustalania podstawy dodatkowego wynagrodzenia rocznego przysługującego nauczycielowi należy pamiętać, że uwzględnia się:
» wynagrodzenie zasadnicze,
» dodatki: za wysługę lat, motywacyjny, funkcyjny oraz za warunki pracy,
| Ważne! Dodatki socjalne - wyłączone z podstawy Przy ustalaniu wysokości dodatkowego wynagrodzenia rocznego dla nauczyciela nie uwzględnia się dodatków o charakterze socjalnym, tj.: dodatek mieszkaniowy i dodatek wiejski. |
» wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe i godziny doraźnych zastępstw,
» dodatkowe wynagrodzenie za pracę w porze nocnej,
» odrębne wynagrodzenie za zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze wykonywane w dniu wolnym od pracy,
» wynagrodzenie za pracę w święto,
» dodatek za uciążliwość pracy,
» wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy oraz wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy przysługujące pracownikowi, który podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy.
W podstawie wymiaru trzynastki, przysługującej nauczycielowi nie znajdą się zatem m.in. takie świadczenia jak: nagrody (np. nagroda prezydenta miasta, nagroda dyrektora szkoły), wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy z powodu choroby, wynagrodzenie za urlop zdrowotny.
VI. Pracownik otrzymał trzynastkę i zachorował - co z podstawą wymiaru zasiłku?
Składniki wynagrodzenia przysługujące pracownikowi za okresy roczne uwzględnia się w podstawie wymiaru wynagrodzenia chorobowego i zasiłków w wysokości 1/12 kwoty wypłaconej za rok poprzedzający miesiąc powstania niezdolności do pracy. Jeśli zatem pracownik zachorował w czerwcu 2008 r., a za 2007 r. otrzymał trzynastkę w wysokości 6.500 zł - w podstawie wymiaru należy uwzględnić 1/12 tej kwoty (pomniejszoną o potrącone składki na ubezpieczenia społeczne finansowane przez pracownika).
Podstawa prawna:
» art. 1 ust. 2, art. 2, art. 3, art. 4 ustawy z 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników sfery budżetowej (Dz.U. nr 160, poz. 1080, ze zm.),
» art. 63 ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2004 r. nr 256, poz. 2572, ze zm.),
» art. 251 § 3 pkt 2 ustawy z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r, nr 21, poz. 94, ze zm.),
» art. 42 ust. 3 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. z 2005 r. nr 31, poz. 267, ze zm.),
» § 6, § 14 rozporządzenia ministra Pracy i Polityki Socjalnej 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (Dz.U. nr 2, poz. 14, ze zm.),
» § 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 26 czerwca 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania wynagrodzenia oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy nauczycieli (Dz.U. nr 71, poz. 737, ze zm.).
» art. 1 ust. 2, art. 2, art. 3, art. 4 ustawy z 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników sfery budżetowej (Dz.U. nr 160, poz. 1080, ze zm.),
» art. 63 ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2004 r. nr 256, poz. 2572, ze zm.),
» art. 251 § 3 pkt 2 ustawy z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r, nr 21, poz. 94, ze zm.),
» art. 42 ust. 3 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. z 2005 r. nr 31, poz. 267, ze zm.),
» § 6, § 14 rozporządzenia ministra Pracy i Polityki Socjalnej 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (Dz.U. nr 2, poz. 14, ze zm.),
» § 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 26 czerwca 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania wynagrodzenia oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy nauczycieli (Dz.U. nr 71, poz. 737, ze zm.).
