Znowelizowany przepis art. 42 ust. 2 Karty Nauczyciela nakłada na nauczycieli - oprócz obowiązku realizacji pensum oraz zajęć i czynności związanych z przygotowywaniem się do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym - także obowiązek realizacji innych zadań i zajęć wynikających ze statutu szkoły, w tym w ramach zajęć opiekuńczych i wychowawczych uwzględniających potrzeby i zainteresowania uczniów, w tym:

1. w przypadku nauczycieli szkół podstawowych i gimnazjów od 1 września 2009 r. jednej dodatkowej godziny tygodniowo (a od 1 września 2010 r. - 2 godzin tygodniowo).
2. w przypadku nauczycieli szkół ponadgimnazjalnych - 1 godziny dodatkowej tygodniowo.

Przydział godzin dodatkowych oraz określenie ich liczby dla każdego nauczyciela pozostaje w kompetencji dyrektora szkoły, jako pracodawcy dla zatrudnionych w placówce nauczycieli. Już na etapie konstruowania arkusza organizacyjnego szkoły powinny zostać zawarte informacje dotyczące rodzaju, liczby tych godzin oraz ich przydziału nauczycielom.

Dodatkowa godzina wynikająca z art. 42 ust. 2 Karty Nauczyciela może być przeznaczona:

1. w szkołach podstawowych i gimnazjach - na zajęcia świetlicowe lub zajęcia w ramach godzin przeznaczonych w ramowych planach nauczania do dyspozycji dyrektora szkoły (z wyjątkiem godzin przeznaczanych na zwiększenie pensum),
2. w szkołach ponadgimnazjalnych - na zajęcia w ramach godzin przeznaczonych w ramowych planach nauczania do dyspozycji dyrektora szkoły (z wyjątkiem godzin przeznaczanych na zwiększenie pensum).

Natomiast godziny do dyspozycji dyrektora szkoły przeznacza się na:

1. realizację dodatkowych zajęć edukacyjnych, dla których nie została ustalona podstawa programowa, ale program nauczania tych zajęć został włączony do szkolnego zestawu programów nauczania, dodatkowych zajęć z języka obcego, języka mniejszości narodowej, etnicznej, języka regionalnego, nieujętych w ramowym planie nauczania,
2. realizację ścieżek edukacyjnych,
3. zorganizowanie zajęć dla uczniów z uwzględnieniem ich potrzeb, w tym zajęć dydaktyczno-wyrównawczych i ruchowych o charakterze korekcyjnym,
4. nauczanie historii i geografii kraju pochodzenia mniejszości narodowych i dziedzictwa kulturowego mniejszości etnicznych,
5. zajęć zwiększających szanse edukacyjne uczniów: na pracę z uczniem zdolnym lub mającym trudności w nauce,
6. zajęć rozwijających zainteresowania uczniów.

Jak wynika z zapisów Karty Nauczyciela w ramach dodatkowych godzin powinny być realizowane przede wszystkim zajęcia opiekuńcze i wychowawcze uwzględniające potrzeby i zainteresowania uczniów.

W przypadku nauczycieli zatrudnionych w niepełnym wymiarze zajęć, wymiar zajęć dodatkowych ulega obniżeniu w półrocznym okresie rozliczeniowym proporcjonalnie do czasu pracy nauczyciela. Oznacza to, że nauczyciel niepełnozatrudniony realizuje dodatkowe zajęcia w wymiarze proporcjonalnym do zatrudnienia, np. w przypadku zatrudnienia na 1/2 etatu realizuje 1 godzinę co 2 tygodnie.

Dodatkowe zajęcia ulegają również obniżeniu o 1 godzinę za każdy tydzień niezdolności nauczyciela do pracy w półrocznym okresie rozliczeniowym. Jeśli zatem nauczyciel jest niezdolny do pracy przez okres krótszy niż 1 tydzień - ma obowiązek wypracować dodatkowa godzinę.

Przepisy nie precyzują co należy rozmieć pod pojęciem „niezdolność do pracy”. Zatem należy przyjąć, że dotyczy to w praktyce przypadków niezdolności do pracy spowodowanej chorobą nauczyciela. Natomiast w innych sytuacjach nieobecności nauczyciela w pracy (np. urlop szkoleniowy, opieka na dziecko itp.) kwestie te powinny być rozwiązane na poziomie danej placówki.

Obowiązek realizacji dodatkowych godzin w ramach czasu pracy dotyczy nauczycieli szkół podstawowych, gimnazjów i ponadgimnazjalnych. Miejsce zatrudnienia nauczyciela określa umowa o pracę lub akt mianowania. Jeśli zatem z umowy o pracę lub aktu mianowania wynika, iż stosunek pracy nawiązany został w szkole - nauczyciel ma obowiązek realizacji jednej dodatkowej godziny w ramach 40-godzinnego tygodnia pracy.

A jak będzie wyglądała realizacja dodatkowej godziny nauczyciela zatrudnionego w zespole szkół, w którym prowadzi on zajęcia w kilku szkołach? Ze względu na to, że jest to jeden stosunek pracy - nauczyciel ma obowiązek realizować jedną godzinę dodatkowych zajęć. To, w której placówce wchodzącej w skład zespołu szkół, nauczyciel będzie realizował dodatkowa godzinę zależy od nauczyciela i dyrektora zespołu - od tego, jakiego typu będą to zajęcia i którzy uczniowie będą na nie uczęszczać.

W przypadku, gdy nauczyciel zatrudniony jest w kilku odrębnych stosunkach pracy w szkołach, to z każdego stosunku pracy będzie wynikał dla niego obowiązek realizacji dodatkowej godziny, wynikającej z Karty Nauczyciela - oczywiście odpowiednio do wymiaru zatrudnienia nauczyciela w danej placówce.

Liczba godzin ponadwymiarowych przydzielonych nauczycielowi nie jest podstawą do przyznania dodatkowych godzin do realizacji na podstawie art. 42 ust. 2 Karty Nauczyciela. Godziny ponadwymiarowe nie decydują bowiem o ogólnym wymiarze zatrudnienia nauczyciela. Podobnie jest z godzinami doraźnych zastępstw.

Z realizacji dodatkowej godziny zwolnieni są wyłącznie dyrektor oraz wicedyrektor szkoły, a także nauczyciel, który obowiązki dyrektora lub wicedyrektora szkoły pełni w zastępstwie nauczyciela, któremu powierzono takie stanowisko. Oznacza to, że nauczyciel zajmujący stanowisko kierownicze (np. kierownik świetlicy, kierownik filii) w szkole nie jest zwolniony z realizacji dodatkowych zajęć, wynikających z Karty Nauczyciela.

Czas trwania zajęć pozalekcyjnych wynikających z potrzeb i zainteresowań uczniów z uwagi na ich specyfikę i zróżnicowanie nie został określony w przepisach. Czas trwania takich zajęć uzależniony jest bowiem od potrzeb i możliwości psychofizycznych dzieci. Należy przyjąć, iż dodatkowe zajęcia zbliżone formą do zajęć lekcyjnych (np. koła zainteresowań, zajęcia wyrównawcze) powinny trwać tak jak i zajęcia edukacyjne, czyli 45 minut. Szczegółowe uregulowania tej kwestii powinny jednak wynikać z ramowego statutu szkoły.

Dyrektor szkoły odpowiada za prawidłową realizację procesu dydaktyczno-wychowawczego w szkole, a zatem do jego kompetencji będzie należało ustalenie zasad realizacji przez nauczycieli dodatkowych zajęć. Ponadto został on zobligowany do prowadzenia ewidencji czasu pracy nauczycieli w zakresie wymienionych dodatkowych zajęć. Zajęcia dodatkowe powinny być rejestrowane i rozliczane w dziennikach zajęć pozalekcyjnych w okresach półrocznych.